Vạt Nắng Bên Trời


( tập truyện về Tình người trong và sau chiến tranh. )

Nguyễn Thùy

Qua thơ, văn của người Việt tị nạn hải ngoại ta thấy bóng dáng cuộc chiến năm xưa (1954 đến 1975) cùng tâm trạng lưu vong nơi xứ người, mỗi tác phẫm là một ‘hồi ức’, một ‘cái nhìn’ về chiến tranh, lịch sử, xã hội qua những sự kiện có thực mà nhà thơ, nhà văn đã trải chịu hoặc đã mắt thấy, tai nghe. Tập truyện ‘Vạt Nắng Bên trời’ cũng thuộc vào dạng tác phẫm đó.
Ðỗ Bình là một khuôn mặt rất quen thuộc trong sinh hoạt văn học nghệ thuật ở Paris và hải ngoại. Anh vừa là nhà thơ, nhà văn, vừa là người soạn nhạc..vv... Trong ‘Khung Trời Hướng Vọng’ viết về 16 nhà thơ hải ngoại, người viết đã nhận xét : ‘’Ðỗ Bình đã đi vào chiến trận trước đây cũng như bây giờ đang lưu lạc nơi xứ người, lúc nào cũng ôm ấp nơi mình bốn tính chất căn bản : ‘người dân, người lính, người chiến sĩ và người nghệ sĩ lãng mạn’. Bốn tính chất nầy luôn gắn bó, quấn quít nơi anh đã tạo nên ‘chất thơ’ diễn đạt cái ‘hình tượng mùa Xuân Tổ Quốc nơi tâm thức’ với nụ hương tình, với màu hoa năm xưa cùng ý hướng tìm về, hồi phục ‘màu trăng Tính thể’ cho Quê hương’’.

-Nếu thật hồn quê không còn nữa
Xuân về cũng chỉ nụ hương thừa
Dù mai có rộ vàng lối ngõ
Thì vẫn đâu là hoa năm xưa !…
Ðỗ Bình (Hồn Quê)

Bốn tính cách căn bản cùng hai hướng vọng đó đã khiến các sáng tác của anh luôn mang chở tính nhân bản khai phóng đậm sâu. ‘Nhân bản’ vì luôn luôn hướng về Tình người, về cái ‘Hồn quê’, khai mở cái Tính Thiện nơi con người, để cuộc sống chung luôn luôn là mùa Xuân hoa nở, không gây cho nhau những trầm luân giữa ‘cuộc đời bể khổ’ do của cải, quyền uy, danh vọng, chức vị, tiếng tăm,…. ‘Khai phóng’ vì không chỉ dừng lại nơi một thực tại gần gũi mà luôn khai mở cái Thực tại sao cho tốt đẹp hơn, vượt qua mọi sai biệt, thi phi về màu da, sắc tộc, tín ngưỡng, ngôn ngữ cùng quan điểm, lập trường hay những khác biệt nào khác để không còn chiến tranh, hận thù mà chỉ có Tình yêu. Công việc sáng tác phần nào chẳng khác công việc kẻ trồng hoa vì :‘Trồng có nghĩa là cấy xuống đất sự ước mơ ...". Ðỗ Bình, qua tập truyện nầy, đang trồng cây, đang ươm hoa, đang cấy ước mơ trên mảnh đất khô cằn sỏi đá của quê hương, trên hiu hắt, tang thương, đổ vỡ của phận mình, của bao lớp người dù có khác nhau chiến tuyến, bỡi chiến tranh và sau chiến tranh.

Tập truyện là một chuỗi bi kịch đầy nước mắt của những mảnh đời vụn vỡ, họ là những nười không cùng tuổi tác, ngôn ngữ, màu da hay chủng tộc, nhưng lại cùng chung một số phận bi thảm đều là là nạn nhân của chế độ tàn bạo Cộng Sản, tác giả cũng là một chứng nhân trong số người đó !
Chiến tranh, thù hận và Tình yêu’ luôn làm trăn trở con tim, và suy tư cho con người và cũng là mạch nhịp của tập truyện ‘Vạt bắng bên trời’. Toàn tập truyện nêu ra những thực trạng dưới Xã Hội Chủ Nghĩa và phơi bày cái tàn ác của chiến tranh, cái dã man của hận thù và cái cao quí của tình yêu thương dù trong hoàn cảnh cực cùng khổ não. Tính cách nhân bản của tập truyện toát ra từ đấy. Ðỗ Bình không viết cho mình mà cho chung người Việt Nam, nhằm phản ánh một phần về giai đoạn đen tối của dất nước đã qua.

Về mặt Nghệ thuật, trong tập truyện nầy, ngoài cái ‘hay’ khác của câu truyện còn ở lời văn. Ðỗ Bình có hai cách viết khác nhau: Truyện ‘Ðỉnh sương mù’ có tính cách đơn tuyến nghĩa là được viết theo kết cấu cổ điển, có đầu có đuôi, mọi sự việc liên kết nhau chặt chẽ, diễn tiến mạch lạc, không gây cảm xúc bất ngờ, không khiến người đọc phải suy nghĩ mông lung ra ngoài câu truyện. ‘Ðỉnh Sương Mù’ còn là một thảm trạng, một bi kịch trong gia đình, một tột cùng thù hận từ cao độ của lý tưởng. ‘Ðỉnh Sương mù’ nơi lòng tác giả, ‘Ðỉnh sương mù’ nơi trời đất quê hương. Ðiều quan trọng và cũng là tính cách nhân bản nơi câu truyện là tình yêu thương, và lòng chân thành. Cậu giáo Út nhân vật trong truyện, trong cơn say mới nói thật về mình, mới để lộ ra ‘con người thật’ của mình. Ðăng, một người cháu trong chuyện thấy được ‘con người thật’ của cậu mình nên đã hối hận về một thoáng ý định ' trả thù của mình ’. Con người Cộng sản: con người không còn mang hộ tịch nơi làng mạc, quê hương để chỉ mang một ‘bí danh’. Cái ‘bí danh’ nầy là ‘con người thứ hai’ nơi họ đã dìm chết con người thật nơi bản chất mình. Qua cậu Út, ta thấy Chủ thuyết Cộng sản đã làm băng hoại và hủy diệt nhân tính ra sao. Cả việc kiềm kẹp, kiểm soát người trong đảng với nhau ghê gớm đến độ nào. Nhưng con người thật, con người Việt Nam nhân ái, nghĩa tình vẫn tồn tại dù có phải bị co rút vào đáy sâu vô thức, vẫn bừng dậy lúc có điều kiện khơi lên. Tác giả đã nói lên tình trạng chung của từng lớp người, và của chung dân tộc. Bi kịch gia đình, hận thù cao độ do chấp tranh lý tưởng đã là sự kiện lịch sử của dân tộc ta suốt bao năm dài từ ngày chủ nghĩa Cộng sản lộng hành trên đất nước. ‘Ðỉnh sương mù’ do Cộng sản giăng ra từ ấy đến nay vẫn chưa tan, quả đau thương cho đất nước và con người Việt Nam !

Truyện ‘Những mảnh đời’ Là câu truyện xảy ra trong toa của chuyến xe lửa trên một đọan đường không dài. Những ngoại cảnh và sự kiện kết hợp cùng tâm cảnh tạo thành một bức tranh nhiều màu sắc, bi tráng.

Truyện ‘Vạt nắng bên trời’ được viết năm 2000. Lối viết của Ðỗ Bình trong truyện nầy, phần nào không theo lối cũ lâu nay. Vừa hiện thực vừa hư cấu, vừa đau buồn vừa hài hước, mang nhiều ẩn ý: Ngoài ‘Xã hội người’, còn có một xã khác tồn tại, đó là ‘Xã hội chuột’. Tình tiết câu chuyện được trình bày qua cuộc ‘đối thoại’ giữa chuột Lắt con với chuột mẹ và qua màn chuột Lắt con đi tìm ăn, và cuộc ‘đối thoại’ đi từ loài người sang loài chuột để xoay qua một đề tài hiện thực : Chuột và người cùng cách diệt chuột. . Có quá nhiều thứ chuột trong cuộc đời, đó là những kẻ đục khoét quê hương, ăn cắp tài sản của đất nước hoặc những kẻ phải ‘bùa mê thuốc lú’ cộng sản, làm tay sai cho chúng, len lỏi rình mò đánh phá người Việt hải ngoại bằng mọi thủ đoạn ám tàng quỷ quyệt. Kể cả những kẻ mồm oang oang chống Cộng, hay một thời nổi tiếng chống Cộng, nay cứ xoành xoạch về nước, tìm cách sống chung với những chuột Cống, chuột Chù rồi quay ra chửi bới, bôi nhọ người chống Cộng. Thi sĩ Viễn Mơ, nhà trí thức toán học trong truyện đã xem số đó là thứ ‘chuột hai chân’ cần phải diệt. Nhưng ‘Ðám chuột ấy mà bị diệt, thiếu gì kẻ phải tự tử vì bị phá sản nghề buôn chuột…’.

Do đó đã có biết bao nhiêu thành phần cùng mẫu số chung ‘yêu nước’ và ‘mang nặng nỗi sầu quê hương’, căm ghét cái ‘xã hội chuột bẩn thỉu’ nhưng chẳng thể đồng thuận một ‘kế sách’ nào diệt chuột.. Các ý kiến ‘diệt chuột’ đưọc nêu ra nhưng chẳng đưa đến một ‘giải pháp’ nào hữu hiệu. Tinh thần yêu nước, đấu tranh cho đất nước, nhân dân được thoát khỏi ‘xã hội chuột’, sôi nổi những ngày rời nước ra đi, qua bao tháng năm, trở thành nguội lạnh. Hình ảnh đất nước, quê hương (những tấm ảnh ông bà nơi bàn thờ nhà Cụ Giáo) biến thành bất động, không còn sinh khí, nay chỉ là ‘kỷ niệm’ một thời, không đủ sức nuôi dưỡng khí lực đấu tranh ! Ðỗ Bình đã từng ngậm ngùi nói lên điều đó trong thi tập" Buồn Viễn Xứ" và "Bóng Quê " . Có những chi tiết khiến độc giả như bị đẩy ra khỏi tiến trình của câu truyện nhưng chính những chi tiết tưởng như không cần thiết đó lại nói lên cái sâu sắc của tâm lý nhân vật cùng cảnh ngộ chung của lớp người trí thức nơi xứ người. Lớp người trí thức đã đạt đến tột đỉnh của học vị, đã trải chịu chiến tranh, đã chiến đấu kiên cường, đã nhận lãnh đòn thù, đã có tâm hồn cao đẹp, cùng tình yêu nước nồng nàn, thế mà giờ đây sống cuộc sống tàn dư, vô vị. Cái trí thức cao tột cùng tấm lòng yêu nước đó giờ nầy chỉ là những chiếc ‘tàn y’ không đủ sưởi ấm tấm thân ly hương lạnh giá của mình cùng tấm thân đất nước xơ xác, rụi tàn nơi quê hương. Lối viết nầy phải chăng đã mang chở ít nhiều tính cách ‘cách tân’ nơi nghệ thuật viết truyện ? Tổ Quốc -người Mẹ Việt Nam- giờ nầy, nơi xã hội Chuột, biến thành bức tượng vô tri, im lìm, câm nín mặc cho lũ chuột tha hồ bôi vẽ những nét lọ lem, dị hình dị hợm. Quê hương bị biến thành nấm mồ nhốt Mẹ bên trong. Tình tự yêu nước yêu dân nơi lớp người xa xứ, xa quê dần dần chẳng khác ‘tiếng hát xa xăm mộng mị’ và tình cảm Quê hương chỉ là chiếc tàn y không đủ ấm cho tâm hồn mình cùng tấm thân Tổ Quốc bên kia bờ biển lớn. Cuộc bàn tán về cách ‘diệt chuột’ trong truyện nầy mô tả thực cảnh đó.

Tác giả nêu ra thực trạng ‘xã hội trí thức’ nơi hải ngoại, không nhằm chỉ trích, đả phá. Anh chỉ nêu lên một sinh hoạt của một số người Việt tỵ nạn Cộng sản nơi hải ngoại. Ðiều Ðỗ Bình muốn nhấn mạnh nơi đây là những nhà trí thức với học vị cao tột và tâm hồn đẹp đẽ như trên, lẽ ra là tinh hoa, là những bàn tay xây dựng vô cùng cần thiết cho đất nước, thế mà giờ đây phải ‘lụi tàn’ trong cuộc sống ‘bát nháo’, chỉ còn sống bằng kỷ niệm, bằng đau buồn, cuộc sống nhạt nhẽo, hư thừa. Tại sao ? Lời Cụ giáo, trong nhà tù, phần nào trả lời cho chúng ta điều đó : ‘Ông ngậm ngùi cho đất nước đang thiếu từng củ khai, miếng sắn nhưng ‘’lại thừa’’ những nhà khoa học, triết học, luật học như ông ! Vì đảng đã kiêm hết nào là khoa học, là tư tưởng, là luật và là chiếc thòng lọng siết cổ dân !…’. Vâng, chính cái lớp người tự phong mình là ‘đỉnh cao trí tuệ’ đã phũ nhận hết mọi tài năng của dân tộc đã giết chết hết khả năng và thiện chí của con người. Có thể, lý do tiếp theo là lịch sử. Lịch sử VN từ hậu bán thế kỷ XX hầu như bắt buộc phải tiêu hủy hết mọi sinh khí của dân tộc, phải trải qua giai đoạn tiêu hao hàng triêu sinh linh cùng mọi khả năng để sâu bọ, lăn quăng lên làm người. Lịch sử VN bị bắt buộc phải quay vòng theo một vận tốc âm trong cái guồng máy (engrenage) gấp gảy của chung thế giới. Cuộc chiến Bắc-Nam suốt hơn phần tư thế kỷ và đến nay dù có được gọi là hoà bình, thật ra chỉ là một diễn trình phi lý và vô ich. Lịch sử VN không còn phục vụ cho dân tộc mà bị bắt buộc phải đi theo từng ‘đoạn gảy’ của cuộc cờ thế giới. Số người trí thức nêu trên còn biết làm gì nơi hải ngoại, còn có điều kiện nào để thực hiện được những điều từng ôm ấp trước nay ? Họ chán biết cuộc sống ‘thừa thải’ của họ giờ nầy, chỉ còn ‘tiêu dao’ trong ‘cái trẻ’ của ngày nào trong ‘cái già’ của tuổi tác giờ đây. Như một Cao Bá Quát ‘Thế sự thăng trần quân mạc vấn, Yên ba giang thượng hũu ngư châu’. Họ là những ‘đốm đèn thuyền chài’ trong đêm gió bão.
. Ðỗ Bình không chỉ trích. Ðỗ Bình chỉ ngậm ngùi thôi. Lời văn tuy đôi lúc có tính cách hài hước, hằn học, có thể gây phiền lòng, nhức nhối đôi người nhưng thực ra chỉ để diễn tả nỗi buồn mênh mang đó, không của riêng ai mà của chung tất cả. Nỗi buồn của một cô Kiều : ‘Lỡ làng nước đục bụi trong, Trăm năm để một tấm lòng từ nay’.

Ðoạn cuối câu truyện nói lên biện pháp diệt chuột hữu hiệu là hủy phá khu nhà kho, ổ cư trú của dòng họ chuột. Nhưng biện pháp nầy lại không do chính tay của số người trí thức nầy. Biện pháp diệt chuột lại do nhu cầu phát triển kinh tế, biến ổ cư trú hôi hám của loài chuột thành một trung tâm thương mãi. Và cụ Giáo reo lên ‘…Cạnh tranh kinh tế thị trường…đấy mà !’. Ðỗ Bình muốn nói gì nơi đoạn nầy ? Có phải do phát triển kinh tế mà hang hốc loài chuột bị phá hủy và xã hội loài chuột tiêu vong ? Loài chuột Chù, chuột Cống ở quốc nội đang làm công việc đó từ lâu, không đợi đến ngày vào WTO. Và chúng ‘thích hào nhoáng nên thích ăn những món ăn có hình dạng mề-đay và cái tên rất kêu,…thích món ăn có hình đô la…sẽ mập ú, thân xác phì nộn, khệnh khạng, sẽ không thể leo lên bàn thờ được’ như ý kiến nhà thi sĩ Toán học Viễn Mơ ? Chúng -những Chuột Chù, chuột Cống, kể cả chuột Lắt nơi hang ổ chúng và nơi hang ổ hải ngoại đã ‘mập ú, đã kềnh càng’ lắm rồi, đã được bao nhiêu ‘’mề đay, đô la’, đã trở thành những ‘tư bản đỏ’ kếch xù nhưng vẫn không ngớt ‘leo lên bàn thờ’ giẫm nát cả hình ảnh ông bà tiên tổ, nghĩa là phá hoại sạch truyền thống lịch sử, văn hóa dân tộc, dìm nhân dân mãi mãi đói nghèo trong vòng bị áp bức, bóc lột, dìm đất nước vào cảnh lạc hậu so với thế giới. Kinh tế thị trường phát triển chưa đủ sức công phá hang ổ loài chuột tinh quái nầy mà cần phải có biện pháp nào khác đi theo. Biện pháp khác đó lại do chính thành phần trí thức cùng bao thành phần khác, miễn là tất cả không phải là thứ ‘chuột người’ đảm trách.

Qua những diễn giải trên, ‘Vạt nắng bên trời’ nơi câu truyên là ‘Vạt nắng nào ?’ và ‘Bên Trời nào ?’ . Câu cuối cùng của truyện ‘Trong vũng sáng đậm màu quê hương, thoáng có niềm đau xứ lạ’ cho biết đấy là ‘vạt nắng quê hương còn quanh quẩn nơi người Việt tha phương nơi xứ người’ Tiếp đấy, có thể là ‘Vạt nắng sẽ đến với khung trời quê hương trong mơ ước của người Việt hải ngoại’ với nền Kinh tế thị trường phát triển sẽ triệt tiêu hang ổ chuột để chúng không còn đất sống như được nói đến nơi đoạn cuối câu truyện. Tuy nhiên, trong trường hợp nầy, đấy mới chỉ là một ‘Vạt nắng’ nhỏ nhoi’, chưa là cả ‘khung trời nắng ấm cho toàn thể quê hương’. ‘Vạt nắng nhỏ’ đó chỉ có thể sẽ rỏa rộng, bao trùm khắp mọi miền đất nước khi ngoài Kinh tế thị trường phát triển còn thêm những biện pháp nào khác đi theo. Cuộc đấu tranh chống lũ ‘chuột người’ nầy của người Việt Nam hải ngoại và của người trong nước vẫn còn phải gian nan kiên trì tiếp tục để cái ‘Vạt nắng bên trời’ của Quê hương nơi mỗi người tỏa rộng thành ‘Khung trời rực rỡ màu tươi’ cho toàn thể đất nước, nhân dân..
tâm trạng của các nhà trí thức trong truyện và trạng thái sống ‘thừa dư’ của họ hiện nay. Cuộc sống ‘thừa dư’ đó là ‘Vạt nắng bên trời’ nơi họ và nơi quê hương. Tập truyện của Ðỗ Bình hẳn kén độc giả. Anh hẳn biết điều đó nhưng Ðỗ Bình không viết theo lối ‘thời trang’ mong được ‘tiêu thụ’. Về hình thức lẫn nội dung, anh muốn tạo nên một ‘thứ mới’ nào đó về mặt thẫm mỹ cũng như về mặt tư tưởng. Tập truyện của anh vừa mang tính thời sự đã qua và hiện nay, đồng thời mang tính cách chứng liệu về một giai đoạn của đất nước. Người viết chưa dám bảo, chưa thể bảo ‘Ðỗ Bình đã cách tân nghệ thuật viết truyện’ mà chỉ là một kẻ đang thử ‘ươm cây’ trong sáng tạo nghê thuật, có khác với lối viết thường mong thỏa mãn thị hiếu đại chúng như phần đông trước nay.

Ðọc tập truyện ‘Vạt nắng bên trời’ không để mua vui, để giải trí mà để nhìn, để ‘thẩm định một giai đoạn lịch sử’, để chán ghét chiến tranh, căm thù bạo lực và để mở rộng tình người.

Nguyễn Thùy